प्रदीप रामटेके
मुख्य संपादक
अल्पवयीन मुलीवर झालेल्या अत्याचारा संबंधाने संतप्त होत काही युवकांद्वारे व इसमांद्वारे पोलिस स्टेशन चिमूर येथे दिनांक १४ एप्रिल २०२५ रोज सोमवार दगडफेक करण्यात आली होती.या दगडफेकीत महिला पोलिस शिपाई यांना मार लागला होता आणि पोलिस स्टेशन चिमूर येथील इमारतीच्या काचा फोडल्या गेल्यात.
तद्वतच शासकीय कामात अडथळा निर्माण करण्याचा प्रयत्न संतप्त जमावाकडून झाला होता.या संतप्त जमावाला पांगवण्यासाठी पोलिसांनी सौम्य लाठीचार्ज केला आणि संतप्त जमाव शांत झाला.
मात्र,पोलिस स्टेशन चिमूर मधील दगडफेक घटनेची पोलिस विभागाने आवश्यक दखल घेत दगडफेक करणाऱ्या काही इसमांवर आणि युवकांवर पोलिस स्टेशन चिमूर येथे गंभीर गुन्हे दाखल करण्यात आले असल्याने,गुन्हेगारीचे स्वरूप बघता दगडफेक करणाऱ्यांचे उभे आयुष्य उद्ध्वस्त होणार असल्याचे दिसून येते आहे.
******
गुन्हा दाखल भांदवी कलमे आणि त्या कलमेचे वास्तव…
१) भांदवी कलम १८९ (२) ५ ही भारतीय न्याय संहितेतील (भारतीय दंड संहिता 2023) एक तरतूद आहे,जी ‘बेकायदेशीर जमाव’ (illegal assembly) आणि त्याच्याशी संबंधित गुन्ह्यांशी संबंधित आहे.
या कलमांतर्गत,जर पाच किंवा अधिक लोक एकत्र येऊन काही बेकायदेशीर कृत्य करण्याचा किंवा सार्वजनिक शांतता भंग करण्याचा उद्देश असेल,तर ते बेकायदेशीर जमाव मानले जातात.
देवगण इन नुसार,जर कोणी बेकायदेशीर जमावात सहभागी झाला,तर त्याला या कलमांतर्गत शिक्षा होऊ शकते…
बेकायदेशीर जमाव (Illegal Assembly) म्हणजे काय?
पाच किंवा अधिक लोकः
जर पाच किंवा त्यापेक्षा अधिक लोक एकत्र आले,तर त्यांना बेकायदेशीर जमाव मानले जाते.
भांदवी कलम १८९ (२) ५ नुसार काय?
या कलमांतर्गत,जर कोणी बेकायदेशीर जमावात सहभागी झाला,तर त्याला शिक्षा होऊ शकते. या शिक्षेमध्ये,कारावास आणि 6 महिन्यांपर्यंत कारावास होऊ शकतो.
द्रव्यदंड,द्रव्यदंड किंवा दोन्हीही होऊ शकतात.
शमनीय/अशमनीयः
हा गुन्हा अशमनीय आहे,म्हणजे तो न्यायालयात मिटवून (compromise) करता येणार नाही.
*****
२) भांदवी कलम १९१ (२) आणि (३) खोट्या प्रतिज्ञापत्र किंवा पुरावा सादर केल्याबद्दल आहे.
कलम १९१ (२) खोट्या प्रतिज्ञापत्राबद्दल तर कलम १९१ (३) खोट्या पुरावा सादर केल्याबद्दल आहे.या कलमांमधील गुन्ह्यांसाठी कठोर शिक्षांची तरतूद आहे.
कलम १९१ (२): जर एखाद्या व्यक्तीने खोटे प्रतिज्ञापत्र सादर केले,तर त्याला तीन वर्षांपर्यंतची शिक्षा किंवा दंड किंवा दोन्ही होऊ शकतात.
कलम १९१ (३): जर एखाद्या व्यक्तीने खोटा पुरावा सादर केला,तर त्याला दोन वर्षांपर्यंतची शिक्षा किंवा दंड किंवा दोन्ही होऊ शकतात.
या कलमांचा उद्देश सार्वजनिक न्यायावर विश्वास ठेवणे आणि खोट्या प्रतिज्ञापत्र किंवा पुरावा सादर करून लोकांना फसवणे टाळणे आहे.
दंगल करणे,प्राणघातक शस्त्राने सज्ज. – जो कोणी दंगल घडवून आणला असेल,प्राणघातक शस्त्राने सज्ज असेल किंवा ज्याचा वापर गुन्ह्याचे हत्यार म्हणून केला जाईल,मृत्यूस कारणीभूत असेल अशा कोणत्याही गोष्टीने दंगल घडवून आणली जाईल,त्याला तीन वर्षांपर्यंतच्या कारावासाची किंवा दंडाची किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.
******
३) भारतीय दंड संहिता (भादवी) कलम १९५,१ आणि २ हे खोट्या पुराव्यांशी संबंधित आहे.कलम १९५ हे न्यायालयात किंवा सार्वजनिक सेवकासमोर खोटे पुरावे सादर केल्याबद्दल आहे,तर कलम १९५(१)(a) हे इतर काही गुन्ह्यांसाठी न्यायालय दखल घेऊ शकत नाही,असे सांगते.कलम १९५ (२) मध्ये खोट्या पुराव्यांचा वापर केल्याबद्दल शिक्षा दिली जाते.
कलम १९५:खोटे पुरावे देणे,जो कोणी न्यायालयात किंवा सार्वजनिक सेवकासमोर जाणूनबुजून खोटे पुरावे सादर करतो,त्याला या कलमांतर्गत शिक्षा होऊ शकते.
खोटा पुरावा बनवणे,खोटे पुरावे बनवणे किंवा खोट्या पुरावाचा वापर करणे या गुन्ह्यासाठी देखील या कलमांतर्गत शिक्षा दिली जाते.
*******
४) भांदवी कलम १८९ (२) ५ ही भारतीय न्याय संहितेतील (भारतीय दंड संहिता 2023) एक तरतूद आहे,जी ‘बेकायदेशीर जमाव’ (illegal assembly) आणि त्याच्याशी संबंधित गुन्ह्यांशी संबंधित आहे. या कलमांतर्गत,जर पाच किंवा अधिक लोक एकत्र येऊन काही बेकायदेशीर कृत्य करण्याचा किंवा सार्वजनिक शांतता भंग करण्याचा उद्देश असेल,तर ते बेकायदेशीर जमाव मानले जातात, देवगण. इन नुसार. जर कोणी बेकायदेशीर जमावात सहभागी झाला, तर त्याला या कलमांतर्गत शिक्षा होऊ शकते, देवगण. इन नुसार.
बेकायदेशीर जमाव (Illegal Assembly) म्हणजे काय?
पाच किंवा अधिक लोकः
जर पाच किंवा त्यापेक्षा अधिक लोक एकत्र आले, तर त्यांना बेकायदेशीर जमाव मानले जाते,भांदवी कलम १८९ (२) ५ नुसार काय?
या कलमांतर्गत,जर कोणी बेकायदेशीर जमावात सहभागी झाला,तर त्याला शिक्षा होऊ शकते.या शिक्षेमध्येः
कारावास,6 महिन्यांपर्यंत कारावास होऊ शकतो.
द्रव्यदंड,द्रव्यदंड किंवा दोन्हीही होऊ शकतात.
शमनीय/अशमनीयः
हा गुन्हा अशमनीय आहे, म्हणजे तो न्यायालयात मिटवून (compromise) करता येणार नाही.
******
५) [ भांदवी कलम १९१ (२) आणि (३) खोट्या प्रतिज्ञापत्र किंवा पुरावा सादर केल्याबद्दल आहे.
कलम १९१ (२) खोट्या प्रतिज्ञापत्राबद्दल तर कलम १९१ (३) खोट्या पुरावा सादर केल्याबद्दल आहे.या कलमांमधील गुन्ह्यांसाठी कठोर शिक्षांची तरतूद आहे.
कलम १९१ (२): जर एखाद्या व्यक्तीने खोटे प्रतिज्ञापत्र सादर केले,तर त्याला तीन वर्षांपर्यंतची शिक्षा किंवा दंड किंवा दोन्ही होऊ शकतात.
कलम १९१ (३): जर एखाद्या व्यक्तीने खोटा पुरावा सादर केला,तर त्याला दोन वर्षांपर्यंतची शिक्षा किंवा दंड किंवा दोन्ही होऊ शकतात.
या कलमांचा उद्देश सार्वजनिक न्यायावर विश्वास ठेवणे आणि खोट्या प्रतिज्ञापत्र किंवा पुरावा सादर करून लोकांना फसवणे टाळणे आहे.
दंगल करणे,प्राणघातक शस्त्राने सज्ज. – जो कोणी दंगल घडवून आणला असेल, प्राणघातक शस्त्राने सज्ज असेल किंवा ज्याचा वापर गुन्ह्याचे हत्यार म्हणून केला जाईल, मृत्यूस कारणीभूत असेल अशा कोणत्याही गोष्टीने दंगल घडवून आणली जाईल,त्याला तीन वर्षांपर्यंतच्या कारावासाची किंवा दंडाची किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.
*******
६) भारतीय दंड संहिता (भादवी) कलम १९५,१ आणि २ हे खोट्या पुराव्यांशी संबंधित आहे. कलम १९५ हे न्यायालयात किंवा सार्वजनिक सेवकासमोर खोटे पुरावे सादर केल्याबद्दल आहे, तर कलम १९५(१)(a) हे इतर काही गुन्ह्यांसाठी न्यायालय दखल घेऊ शकत नाही, असे सांगते. कलम १९५ (२) मध्ये खोट्या पुराव्यांचा वापर केल्याबद्दल शिक्षा दिली जाते.
कलम १९५:
खोटे पुरावे देणेःजो कोणी न्यायालयात किंवा सार्वजनिक सेवकासमोर जाणूनबुजून खोटे पुरावे सादर करतो,त्याला या कलमांतर्गत शिक्षा होऊ शकते.
खोटा पुरावा बनवणे,खोटे पुरावे बनवणे किंवा खोट्या पुरावाचा वापर करणे या गुन्ह्यासाठी देखील या कलमांतर्गत शिक्षा दिली जाते.
हेतूःया गुन्ह्यात मुख्य घटक म्हणजे आरोपीचा खोटे पुरावे सादर करण्याचा हेतू.
******
७) भांदवी कलम १९० (BNS कलम १९०) भारतीय न्याय संहितेतील (BNS) एक महत्त्वाचे कलम आहे.
हे कलम बेकायदेशीर जमावाच्या सदस्यांच्या जबाबदाऱ्यांवर आधारित आहे.जर बेकायदेशीर जमावातील एका सदस्याने गुन्हा केला, तर त्या गुन्ह्यासाठी जमावातील इतर सदस्य देखील दोषी ठरतात,असे या कलमात नमूद केले आहे.
कलम १९० चा अर्थः
बेकायदेशीर जमाव (Illegal Assembly):
पाच किंवा अधिक लोकांचा समूह,ज्यांना काही सामान्य उद्दिष्ट आहे आणि ते बेकायदेशीर कृत्य करतात किंवा अशा प्रकारे वागतात की लोकांना त्रास किंवा हानी होण्याची शक्यता असते,त्याला बेकायदेशीर जमाव म्हणतात.
गुन्हाः
जर बेकायदेशीर जमावातील एका सदस्याने गुन्हा केला,तर त्या गुन्ह्यासाठी जमावातील इतर सदस्य देखील दोषी ठरतात.
*****
८) भांदवी कलम १३२ (Section 132 of the Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) हे सार्वजनिक सेवकाला त्याच्या कर्तव्य बजावण्यापासून रोखण्यासाठी प्राणघातक हल्ला किंवा गुन्हेगारी शक्ती वापरल्यास लागू होते.या कलमात,जर कोणी व्यक्ती सार्वजनिक सेवकाला त्याच्या अधिकृत कामात अडथळा आणण्यासाठी किंवा त्याला हानी पोहोचवण्यासाठी हल्ला करते किंवा गुन्हेगारी शक्ती वापरते,तर त्याला शिक्षा होऊ शकते.
कलम १३२ मधील महत्त्वाचे मुद्देःसार्वजनिक सेवकाचे संरक्षणः
हे कलम सार्वजनिक सेवकांना त्यांच्या कामात हस्तक्षेप किंवा हानी होण्यापासून संरक्षण देते.
गुन्हेगारी शक्ती आणि हल्ला,या कलमात,सार्वजनिक सेवकाला कर्तव्य बजावण्यापासून रोखण्यासाठी प्राणघातक हल्ला करणे किंवा गुन्हेगारी शक्ती वापरणे यावर भर दिला जातो.
शिक्षाः
या कलमांतर्गत,दोषी व्यक्तीला जन्मठेपेची शिक्षा किंवा दंड होऊ शकतो.
*******
९) भांदवी कलम १२१ (१) भारत सरकारविरुद्ध युद्ध छेडणे, किंवा ते करण्याचा प्रयत्न करणे,किंवा युद्ध करण्यास चिथावणे यांसारख्या कृत्यांसाठी आहे.या कलमांतर्गत दोषी आढळल्यास व्यक्तीला मृत्युदंडास किंवा जन्मठेपेस (आजीवन कारावास) शिक्षा होऊ शकते.
अधिक माहितीः
गुन्हाःभारत सरकारविरुद्ध युद्ध करणे (Waging war against the government), किंवा ते करण्याचा प्रयत्न करणे (Attempting to wage war), किंवा युद्ध करण्यास चिथावणे (Aiding, abetting or inciting to wage war).
शिक्षाः
मृत्युदंडास किंवा आजीवन कारावास (life imprisonment).
कलम 121 (1) मध्ये ‘युद्ध’ (War) या शब्दाचा अर्थः
या कलमामध्ये ‘युद्ध’ या शब्दाचा अर्थ व्यापक आहे,ज्यात प्रत्यक्ष युद्ध,किंवा सरकारला destabilize करण्याचा (अस्थिर करण्याचा) प्रयत्न,किंवा सरकारविरुद्ध बंडखोरी करणे (insurrection) यांचा समावेश होतो.
सार्वजनिक सेवकाला त्याच्या कर्तव्यापासून परावृत्त करण्यासाठी स्वेच्छेने दुखापत करणे किंवा गंभीर दुखापत करणे गुन्हा :
लोकसेवकाला त्याच्या कर्तव्यापासून परावृत्त करण्यासाठी स्वेच्छेने दुखापत करणे.शिक्षा : ५ वर्षे कारावास,किंवा दंड,किंवा दोन्ही.कॉग्निझेबल किंवा नॉन-कॉग्निझबल….
******
१०) भांदवी कलम ३२९ आणि ४ दोन्ही गंभीर गुन्हे आहेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिक्षा खूप मोठी असू शकते.कलम ३२९ गंभीर दुखापत करण्याशी संबंधित आहे आणि कलम ४ हे सार्वजनिक मालमत्तेच्या नुकसानीशी संबंधित आहे.
कलम ३२९ (गंभीर दुखापत):जर कोणी स्वेच्छेने दुखापत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यातून गंभीर दुखापत झाली,तर त्याला कलम ३२९ नुसार शिक्षा होऊ शकते.
या गुन्ह्यात १० वर्षांपर्यंत शिक्षा होऊ शकते.या गुन्ह्यात आरोपीला जामीन मिळू शकतो,पण ते न्यायालयावर अवलंबून असते.
कलम ४ (गुन्हेगारी अतिक्रमण):
जर कोणी बेकायदेशीरपणे सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करण्याचा प्रयत्न केला,तर त्याला कलम ४ नुसार शिक्षा होऊ शकते.
******
११) भांदवी कलम १३० (भाऊ-भाऊ) हे भारतीय दंड विधान (Indian Penal Code – IPC) मध्ये समाविष्ट आहे.या कलमांतर्गत, जर कोणती व्यक्ती पळून गेलेल्या कैद्याला पकडण्यापासून अधिकाऱ्यां किंवा लोकांना शारीरिकरित्या रोखते किंवा दिशाभूल करते,तर ती व्यक्ती दोषी ठरते,असे MarriageSolution.in सांगते.
कलम १३० ची माहिती,कायदेशीर कोठडीतून पळून जाण्यास मदतः..कलम १३० मध्ये,जर कोणती व्यक्ती जाणूनबुजून कोणत्याही कैद्याला कायदेशीर कोठडीतून पळून जाण्यास मदत करते किंवा मदत करण्याचा प्रयत्न करते,तर ती दोषी ठरते.
कैद्याला सोडवणे किंवा लपवणेःया कलमाअंतर्गत,जर कोणती व्यक्ती कैद्याला सोडवते,किंवा सोडवण्याचा प्रयत्न करते किंवा कैद्याला लपवते,तर ती व्यक्ती दोषी ठरते, असे Devgan.in नमूद करते.
याचबरोबर अजून दोन कलमांचा समावेश आहे.
म्हणजेच दगडफेक करणाऱ्यां आरोपींवर एकूण १३ भांदवी कर्मातंर्गत गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत.
म्हणूनच कायदेशीर परिभाषेनुसार समजादारी अंतर्गत संतप्त जरुर व्हायला पाहिजे,”पण,कुणाचे नुकसान करण्यासाठी नव्हे तर न्याय भुमिका घेण्यासाठी!..हे आंदोलनकर्त्यांनी नेहमी लक्षात ठेवले पाहिजे.
अन्यथा अनर्थातंर्गत संकटं टाळता येणे शक्य नाही….
