दारु,सट्टा,जुगार,व इतर अवैध धंद्याकडे आता दस्तूरखुद्द राज्याच्या पोलीस महासंचालकांनी व प्रत्येक जिल्ह्याच्या जिल्हा पोलिस अधीक्षकांनी लक्ष द्यावे काय?… — सापेक्ष व निरपेक्ष दारिद्र्याची भयानकता पोलिस अधिकाऱ्यांना कळेल काय? — अवैध धंदे रोखणे व समाजाचे संरक्षण करणे हे पोलिस विभागाचे काम… — भाग – ०५…

प्रदीप रामटेके 

  मुख्य संपादक 

           महाराष्ट्र राज्यातंर्गत दारु,सट्टा,जुगार,गांजा,चरस,व इतर अवैध धंद्याकडे संबंधित उपविभागीय पोलिस अधिकारी,वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक,पोलिस निरीक्षक,साहाय्यक पोलिस निरीक्षक,पोलिस उपनिरीक्षक,बिट जमादार,पोलिस शिपाई हे लक्ष देत नसल्याने आता महाराष्ट्र राज्यातील अवैध धंद्याकडे दस्तूरखुद्द पोलिस महासंचालक व प्रत्येक जिल्ह्याच्या जिल्हा पोलिस अधीक्षकांनी लक्ष द्यायला पाहिजे व सर्व प्रकारचे अवैध धंदे बंद करायला पाहिजे या मताची राज्यातील जनता आहे.

          काही पोलिस अधीक्षक व पोलीस अधिकारी कर्तव्यदक्ष असतात व त्यांची नाड सामान्य नागरिकांसी जुडलेली असते.

           यामुळे त्यांचे कर्तव्य शहरी व ग्रामीण भागातील नागरिकांना व्यसनाधीनतेकडे वळू देणारे राहात नाही.म्हणूनच ते आपल्या कार्यक्षेत्रात अवैध धंद्याना जम बसवू देत नाही किंवा अवैध धंदा व्यवसायीकांना सडो की पडो करुन सोडतात.

           कारण अवैध व्यवसायाच्या माध्यमातून कर्तव्यदक्ष अधिकारी हे लालसेपोटी रुपये घेत नाही हे वास्तव आहे.

पोलिस महासंचालक….

           पोलिस महासंचालक (DGP) हे राज्याच्या पोलीस दलाचे सर्वोच्च अधिकारी असून,त्यांची मुख्य कर्तव्ये कायदा व सुव्यवस्था राखणे,गुन्हेगारीवर नियंत्रण ठेवणे,धोरणात्मक नेतृत्व पुरवणे,पोलीस दलाचे प्रशासन व शिस्त सांभाळणे,आणि नागरिकांच्या हक्कांचे व सुरक्षिततेचे रक्षण करणे ही आहेत,ज्यात तंत्रज्ञानाचा वापर करून दलाला आधुनिक बनवणे आणि समाजातील दुर्बल घटकांना संरक्षण देणे यांचाही समावेश होतो. 

           पोलिस महासंचालकाचे मुख्य कर्तव्ये म्हणजे धोरणात्मक नेतृत्व करणे व पोलीस दलासाठी दूरदृष्टी,उद्दिष्ट्ये आणि रणनीती ठरवणे आणि राज्यातील कायदा व सुव्यवस्था अबाधित राखणे आणि सार्वजनिक सुरक्षा सुनिश्चित करणे असे आहेत.

          तसेच गुन्हेगारी रोखण्यासाठी आणि नियंत्रणात आणण्यासाठी योजना आखणे.पोलीस दलाचे प्रशासन चालवणे,नियम तयार करणे आणि शिस्त राखणे असेही पोलिस महासंचालकांची कर्तव्य आहेत.

       तद्वतच समाजातील सर्व घटकांना,विशेषतः वंचित,महिला,मुले आणि अल्पसंख्यांकांना सेवा देणे व त्यांचे संरक्षण करणे हे सुद्धा पोलिस महासंचालकांचे काम आहे.

       पोलीस महासंचालक हे राज्याच्या संपूर्ण पोलीस यंत्रणेचे प्रमुख म्हणून काम करतात आणि नागरिकांचे जीवन सुरक्षित ठेवण्याची त्यांची प्रमुख जबाबदारी असते. 

         डीजीपी हा राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशातील सर्वात वरिष्ठ पोलिस अधिकारी असतो.तो किंवा ती त्या प्रदेशातील संपूर्ण पोलिस विभागाचे नेतृत्व करतो.

        पोलीस महासंचालक हे पोलिस दलाला धोरणात्मक नेतृत्व आणि मार्गदर्शन प्रदान करतात,विभागाचे दृष्टिकोन, उद्दिष्टे आणि उद्दिष्टे निश्चित करतात.ते गुन्हेगारी रोखण्यासाठी,सार्वजनिक सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि नागरिकांच्या हक्कांचे आणि कल्याणाचे रक्षण करण्यासाठी योजना आणि रणनीती आखतात.

पोलिस अधीक्षक…‌

         तर जिल्हा पोलीस अधीक्षक (SP) हे जिल्ह्याचे प्रमुख पोलीस अधिकारी असतात,जे कायदा व सुव्यवस्था राखणे,गुन्हे प्रतिबंध घालणे आणि पोलीस दलाचे नेतृत्व करणे यासाठी जबाबदार असतात. 

         जिल्हा पोलीस अधीक्षक हे जिल्ह्याच्या पोलीस दलाचे सर्वोच्च अधिकारी असतात आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पोलीस दल काम करते.

     कायदा आणि सुव्यवस्था राखणे,गुन्हेगारी रोखणे,प्रतिबंध घालणे आणि जिल्ह्यामध्ये शांतता राखणे हे त्यांचे मुख्य काम आहे.

         त्यांची प्रशासनिक जबाबदारी म्हणजे पोलीस ठाण्यांच्या कामकाजावर लक्ष ठेवणे,कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती आणि बंदोबस्ताची ड्युटी ठरवणे अशी आहे.

प्रश्न….

            प्रश्न हा पडतो की राज्यातील पोलीस महासंचालक,पोलिस आयुक्त,पोलिस अधीक्षक,अप्पर पोलिस अधीक्षक,उपविभागीय पोलिस अधिकारी,वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक,पोलीस निरीक्षक,साहाय्यक पोलिस निरीक्षक,पोलिस उपनिरीक्षक,यांच्या कार्यक्षेत्रात गुन्हेगारी रोखणे,शांतता व सुव्यवस्था राखणे,समाजाचे-वंचित घटकांचे-महिलांचे-लहान मुलांचे संरक्षण करणे हे कर्तव्य असताना,आपल्या कर्तव्यावर संबंधित अधिकारी खरे उतरताना दिसत नाही.

          म्हणूनच त्यांच्या कार्यक्षेत्रात अवैध धंद्याना उत आलेला असतो हे नाकारता येत नाही.महाराष्ट्र राज्यात अवैध धंदे सुरू असणे म्हणजे समाजाला पोखरून काढणारी बेकायदेशीर व्यवस्था होय. 

दारिद्र्य… 

       दारिद्र्य म्हणजे अन्न,वस्त्र, निवारा,आरोग्य आणि शिक्षण यांसारख्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक संसाधने किंवा उत्पन्न नसणे,ज्यामुळे व्यक्तीला सन्मानपूर्वक जीवन जगता येत नाही आणि समाजात पूर्णपणे सहभागी होता येत नाही.

          जिथे या रेषेखालील लोक गरीब मानले जातात,त्यांना समाजात मानाचे स्थान राहात नाही.म्हणूनच असे लोक हे व्यसनाधीन व्यवस्थेला बळी पडतात आणि परत परत कंगाल होतात.

         दारिद्र्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये व मूलभूत गरजांची कमतरता म्हणजे पुरेसे अन्न न मिळणे,स्वच्छ पाणी न मिळणे,निवारा नसणे,आरोग्य सेवा बरोबर न मिळणे आणि शिक्षणाचा व रोजगारांचा अभाव असणे होय.

          अशा नागरिकांकडे आवश्यक वस्तू आणि सेवा खरेदी करण्यासाठी पुरेसे पैसे नसणे,समाजात सन्मानपूर्वक जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या संधी उपलब्ध नसणे आणि अधिकारांपासून वंचित राहणे.सततची आर्थिक अस्थिरता आणि भविष्याची अनिश्चितता असणे,यामुळे गरीब व दारिद्र्य नागरिक हतबल झालेले असतात..

      दारिद्र्यचे चार प्रकार असले तरी या चार प्रकारच्या दारिद्र्यातील नागरिक हे समाजातील इतरांच्या तुलनेत कमी उत्पन्न असणारे,ज्यामुळे स्वीकारार्ह जीवनशैली जगता येत नाही.

     दारिद्र्य ही केवळ उत्पन्नाची समस्या नसून आरोग्य,शिक्षण, सामाजिक सहभाग आणि संधी यांसारख्या अनेक पैलूंशी जोडलेली एक बहुआयामी (Multidimensional) समस्या आहे,असे Habitat for Humanity आणि Investopedia यांसारख्या स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.

          गरिबी कमी करणे,गरिबी निवारण,किंवा दारिद्र्य निर्मूलन हा आर्थिक आणि मानवतावादी अशा दोन्ही उपायांचा एक संच आहे,ज्याचा उद्देश लोकांना कायमस्वरूपी गरिबीतून बाहेर काढणे आहे.

      गरिबी ही अशी स्थिती किंवा अवस्था आहे जी एखाद्याच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी किंवा मूलभूत गरजांपेक्षा खूप जास्त जीवनमान मिळवण्यासाठी आर्थिक साधनांचा अभाव दर्शवते.गरिबीचे चार प्रकार सामान्यतः चर्चिले जातात: १) परिपूर्ण,२) सापेक्ष,३) परिस्थितीजन्य आणि ४) पिढीजात…

        सापेक्ष दारिद्र्य (Relative Poverty) म्हणजे समाजातील सरासरी उत्पन्न आणि राहणीमानाच्या तुलनेत कमी उत्पन्न असणे,ज्यामुळे व्यक्तीला समाजातील इतर लोकांप्रमाणे जीवन जगणे कठीण होते. यामध्ये मूलभूत गरजा पूर्ण होत असल्या तरी,समाजातील इतर श्रीमंत लोकांच्या तुलनेत आवश्यक गोष्टी (जसे की चांगली शिक्षण, आरोग्य, मनोरंजन) मिळवता येत नाहीत, यालाच सापेक्ष दारिद्र्य म्हणतात.हे उत्पन्नातील विषमतेवर आधारित असते.

      सापेक्ष दारिद्र्यात व्यक्तीच्या अन्न,वस्त्र,निवारा यांसारख्या मूलभूत गरजा पूर्ण होऊ शकतात,पण समाजातील इतरांच्या तुलनेत त्यांचे जीवनमान खालावलेले असते.हे दारिद्र्य उत्पन्नातील विषमतेमुळे निर्माण होते आणि समाजातील उच्च उत्पन्न गटाच्या तुलनेत कमी उत्पन्न असलेल्या गटाला गरीब मानले जाते.

     निरपेक्ष दारिद्र्य (Absolute Poverty) म्हणजे अन्न,वस्त्र,निवारा यांसारख्या अत्यावश्यक गरजा पूर्ण करण्यासाठी पुरेसे उत्पन्न नसणे,हे व्यक्तीच्या जगण्याशी थेट संबंधित असते.

         सापेक्ष दारिद्र्य समाजातील राहणीमानातील असमानतेवर लक्ष केंद्रित करते,तर निरपेक्ष दारिद्र्य जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या संसाधनांच्या कमतरतेवर लक्ष केंद्रित करते.