दिपदान उत्सव…

दिक्षा कऱ्हाडे 

 वृत्त संपादीका 

       दीपदान उत्सव हा बौद्ध धर्मातील एक पवित्र आणि महत्वपूर्ण सण आहे,ज्याला “दीपमालिका” किंवा “दीपोत्सव” असेही म्हटले जाते.या उत्सवात दीपप्रज्वलन करून भगवान बुद्धांच्या प्रती आदर व्यक्त केला जातो. 

        दीपदान म्हणजे ‘प्रकाशाचा दान’ होय,ज्याद्वारे अंध:कार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश फुलवण्याचे प्रतीक मानले जाते.

         बौद्ध धर्मातील अनुयायी हा उत्सव श्रद्धा आणि भक्तीभावाने साजरा करतात,ज्याचा उद्देश सत्य,ज्ञान आणि जागृतीच्या मार्गावर जाण्याचा संदेश देणे आहे.

         दीपदान उत्सवाचा मुख्य सण कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा केला जातो.या दिवसाला “कार्तिक पूर्णिमा” असेही म्हटले जाते.

              साधारणत: ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर या महिन्यात हा सण येतो.विविध बौद्ध देशांमध्ये दीपदान सणाचे पालन विविध काळात केले जाते.परंतु साधारणतः हे दिवाळीच्या जवळपास साजरे केले जाते.

         बौद्ध धर्मात दीपदानाचे विशेष महत्त्व आहे.कारण ते अज्ञान आणि अंध:कारातून सत्याच्या आणि ज्ञानाच्या प्रकाशात जाण्याचे प्रतीक आहे.बौद्ध धर्माच्या शिकवणीनुसार,तथागत भगवान बुद्धांनी लोकांना अज्ञानाच्या अंधकारातून सत्याच्या आणि करुणेच्या मार्गावर नेले. 

         त्यामुळे,दीप प्रज्वलन करून त्या महान प्रकाशाचा आभास दिला जातो.दीपदानाची प्रथा भगवान बुद्धाच्या काळापासून आहे आणि ती आजही बौद्ध अनुयायांमध्ये श्रद्धा आणि भक्तीने पाळली जाते.

         दीपदान उत्सवात अनेक धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम साजरे केले जातात.या उत्सवातील मुख्य प्रथा म्हणजे दीप प्रज्वलन करणे,जे बौद्ध विहारांमध्ये,मठांमध्ये,घरी आणि पवित्र स्थळांवर केले जाते.

              भगवान बुद्धांच्या मूर्तीसमोर दीप लावून त्यांच्या प्रती श्रद्धा व्यक्त केली जाते.दीपदान उत्सवाच्या निमित्ताने विहारांमध्ये धम्म चर्चा आणि प्रवचनांचे आयोजन केले जाते.यात बौद्ध भिक्षू भगवान बुद्धांच्या शिकवणींवर प्रवचन देतात,ज्यातून अनुयायांना ज्ञानाचा मार्ग मिळतो.

        दीपदानाच्या दिवशी भगवान बुद्धांच्या उपदेशांचे,धम्मपाठाचे पठण केले जाते. ‘त्रिपिटक’मधील सुत्तांचा उच्चार करीत भगवान बुद्धांच्या शिकवणुकीची महती सांगितली जाते. 

      या सणात दानधर्माचे विशेष महत्त्व आहे.अनुयायी अन्नदान,वस्त्रदान आणि औषधदान करतात.त्यातून समाजातील गरिबांना मदत केली जाते आणि धर्माचरणाचे पालन केले जाते.

         दीपदान उत्सवात समाधी आणि ध्यानधारणेला विशेष महत्त्व दिले जाते.शांत वातावरणात ध्यानधारणेचा अभ्यास करून आत्मज्ञानाची प्राप्ती साधण्याचा प्रयत्न केला जातो.

        दीपदान सण साजरा करताना विविध देशांमध्ये विविध प्रथा पाळल्या जातात.खालील काही प्रमुख प्रथांचा आढावा घेऊयात…

             बौद्ध विहारांमध्ये आणि घरांमध्ये लाखो दीप प्रज्वलित केले जातात.हे दीप अंध:कारातून प्रकाशात जाण्याचे प्रतीक म्हणून लावले जातात.बौद्ध स्थळांवर,विशेषत: बोधगया,सारनाथ,कुशीनगर,लुंबिनी या ठिकाणी दीप प्रज्वलनाची प्रथा आहे.

          बौद्ध मठ आणि विहार येथे विविध रंगांच्या पताका,फुलांच्या माळांनी सजवले जातात.त्यात विशेषतः पवित्र ध्वजांची सजावट केली जाते,ज्यावर भगवान बुद्धांच्या शिकवणींचे प्रतीकात्मक रंग दिसतात.

         काही देशांमध्ये नद्या,तलाव किंवा समुद्रात दीप प्रवाहाची प्रथा आहे.हजारो लहान दिवे पाण्यावर सोडले जातात,जे भगवान बुद्धांच्या प्रकाशाचा मार्ग अनुसरण्याचे प्रतीक मानले जाते.

       दीपदान उत्सव मुख्यत्वे बौद्ध धर्मीय देशांमध्ये साजरा केला जातो.काही प्रमुख देश जिथे हा सण मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो..‌

        भारत देशातील बोधगया,सारनाथ,कुशीनगर आणि लुंबिनी सारखी पवित्र स्थळे दीपदान उत्सवाच्या निमित्ताने दीपांनी उजळून निघतात.या ठिकाणी विशेष पूजा,धम्मचर्चा,ध्यानधारणा यांचे आयोजन केले जाते.

          नेपाळ हा भगवान बुद्धांचा जन्मस्थान आहे,आणि त्यामुळे येथे दीपदान सण मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो.लुंबिनी आणि काठमांडू परिसरात दीपमालिका साजरी केली जाते.

      थायलंडमध्ये “लॉय क्रथोंग” नावाचा उत्सव दीपदान सणाशी जोडला जातो.येथे नदी आणि तलावांवर दीप प्रवाह सोडून भगवान बुद्धांच्या प्रती आदर व्यक्त करतात. 

         श्रीलंकेमध्ये दीपदान सण बौद्ध धर्मातील एक प्रमुख धार्मिक उत्सव आहे.येथे विहारांमध्ये आणि घरी लाखो दीप लावून भगवान बुद्धांच्या प्रती आदर व्यक्त केला जातो.

          जपान मध्ये “ओबोन” नावाचा सण दीपदानाच्या धर्तीवर साजरा केला जातो.यात दिव्यांच्या माध्यमातून पूर्वजांच्या आत्म्यांचा सन्मान केला जातो आणि बौद्ध धर्माच्या परंपरेला मान दिला जातो.

       म्यानमार येथे “थाडिंगीउत फेस्टिवल” नावाने दीपदान उत्सव साजरा केला जातो.या सणात मठांमध्ये दीप प्रज्वलन,ध्यानधारणा आणि दानधर्माचे पालन केले जाते.

         डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 1956 साली नागपूर येथे ऐतिहासिक बौद्ध धम्म दीक्षा सोहळ्यात लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला होता.त्यानंतर बौद्ध धर्मात आलेल्या अनुयायांमध्ये दीपदान उत्सवाचे महत्त्व वाढले. 

         या उत्सवामुळे बौद्ध धम्माच्या विचारांचा प्रचारप्रसार करण्यास मदत झाली.डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन आज अनेक अनुयायी बौद्ध सण आणि उत्सव मोठ्या श्रद्धेने साजरे करतात.

       दीपदान उत्सव हा बौद्ध धर्मात अज्ञानातून सत्याच्या आणि प्रकाशाच्या मार्गावर जाण्याचे प्रतीक आहे.

        या सणाद्वारे भगवान बुद्धांच्या शिकवणुकींचा सन्मान केला जातो आणि धम्माच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा मिळते.